2. ΚΑΤΑΛΗΞΕΙΣ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΩΝ
Α. ΟΥΔΕΤΕΡΩΝ
1. Ριζικά, με διάφορες έννοιες (τμήμα, προϊόν..):
_ι: μαλλί, σπαθί, τυρί, ψωμί..
-ας: τέρας, κέρας > κέρατο, πέρας, κρέας...
-ος: μέρος, θέρος, βέλος, τέλος, κράνος...
-ως: φάος-φώς, καθεστώς.. (συνηρημένα)
-ο: κενό, σύμφωνο…
2. Παράγωγα από ρήματα, φανερώνουν:
α) Το αποτέλεσμα ή το δημιούργημα (προϊόν) της ενέργειας.
-(μ)μα (από ρήματα σε -ω): γράφω -> γράμμα, κλάμα, τάμα..
-εμα (από ρήματα σε -ευω): κλαδεύω > κλάδεμα, κούρεμα, γιάτρεμα..
-ωμα (από ρήματα σε -ωνω): φορτώνω > φόρτωμα, ίσιωμα, σημείωμα...
-ημα (-ώ): κινώ > κίνημα, μιλώ > μίλημα, πατώ > πάτημα......
-ημα (αινω): μαθαίνω > μάθημα, παθαίνω > πάθημα.. ......
-υμα (-υω): μηνύω > μήνυμα, λύω > λύμα, καταλύω > κατάλυμα...
-σιμο (-ψιμο -ξιμο): στρώνω > στρώσιμο, χάσιμο, ψήσιμο, τρέχω, τρέξιμο, παύσιμο, σκάψιμο.. ...
-ητό: βογκώ > βογκητό, παραμιλητό, ξεφωνητό, ροχαλητό, αγκομαχητό...
-ίδι: στολίζω > στολίδι, σκουπίζω > σκουπίδι...
β) Το ίδρυμα ή την έδρα της ενέργειας (υπηρεσίας).
-τήριο, -τρο: εκπαιδεύω/ εκπαιδευτής > εκπαιδευτήριο, γυμναστήριο, δικαστήριο,.. θεάομαι /θεατής > θέατρο, κάνιστρο, άγκιστρο..
γ) Το όργανο της ενέργειας.
-τήρι: κλαδεύω > κλαδευτήρι, ξυπνητήρι, ψαλτήρι, σκαλιστήρι..
3. Παράγωγα από άλλα ουσιαστικά, φανερώνουν:
α) Το ίδρυμα ή την έδρα επαγγέλματος (υπηρεσίας):
-είο (τονισμένη) = απλά ιδρύματα: κουρέας > κουρείο, ιατρείο, γραφείο, Δασαρχείο ...
-ειο (άτονη) = ευαγή ιδρύματα: Ζάππας - Ζάππειο, Αβερώφειο..
-αδικο: ράφτης - ραφτάδικο (αντί: ραφείο), γαλατάδικο, ψαράδικο, .
-ιο: εστιάτορας - εστιατόριο, φύλακας - φυλάκιο..
-αριό: πλύστρα - πλυσταριό, σκουπιδαριό, καμπαναριό....
β) Το πλήθος (περιληπτικό):
-λό(γ)ι: άρχοντας - αρχοντολόι, συγγενολόι..
γ) Το μικρό ή χαϊδευτικό:
-ούδι: άγγελος > αγγελούδι
-ούλι: σάκος - σακούλι, κρυφτό - κρυφτούλι..
-άκι, -(αρ)ακι, (ουδ)άκι: αρνί - αρνάκι, ψαράκι, φυλλαράκι, αγγελουδάκι..
-αρι(ον): κριός - κριάρι, πάγκος - παγκάρι, γραμμάριο...
-ακι(ον): δρόμος - δρομάκι, παις - παιδάκι..
-ιδιο: κράτος - κρατίδιο, σφαίρα - σφαιρίδιο,...
δ) Το τμήμα
-ι(ον): αέρας - αέριο, όρος - όριο, κλάδος/α - κλαδί, σκάλα - σκαλί, σκαμνί,...
Β. ΑΡΣΕΝΙΚΩΝ
1) Παράγωγα από ρήματα:
α) Το πρόσωπο που ενεργεί, αναλύονται με το «αυτός,ή,ό που + ρήμα παραγωγής σε γ’ πρόσωπο ενεστώτα»:
-της: ψάλω > ψάλτης, ράβω > ράφτης, κόφτης, ναύτης...
-τής: κρίνω > κριτής, ανακριτής, υποκινητής..
-ευτής: πρα(γ)ματεύω > πραματευτής, χορευτής..
-ητής: μαθαίνω > μαθητής, ποιώ > ποιητής, τηλεφωνάω-τηλεφωνητής, απαιτητής, καταπατητής, εκδικητής,
-ήτης (από ρήματα σε -ώ): κυβερνώ > κυβερνήτης, πλανήτης...
-ωτής (από ρήματα σε -ωνω): διορθώνω > διορθωτής, θεμελιωτής, λυτρωτής..
-ιστής (από ρήματα σε -ιζω, -ω): θερίζω > θεριστής, δικαστής, τραγουδιστής..
-υ(ν)της(από ρήματα σε -υω): διευθύνω > διευθυντής, ιδρύω > ιδρυτής, μηνυτής..
-ντής (-αινω): λιπαίνω > λιπαντής, υφαίνω > υφαντής..
-έας -ιάς: κουρεύω > κουρέας, γραφέας (γραφιάς), ιππέας, γραμματέας, διανομέας..
-ηρας: καλώ > κλητήρας, κρατώ > κρατήρας,...
-(ά)τορας: συμβουλεύω > συμβουλάτορας, εισπράττω - εισπράκτορας διδάκτορας,..
β) Το μέσο ή όργανο της ενέργειας, αναλύονται με το «αυτός,ή,ό που/με το οποίο+ ρήμα παραγωγής σε ενεστώτα»: :
-ός: τρέχω > τροχός, τρέφω > τροφός, πέμπω > πομπός,..
-τήρας, -τήρι: κλαδεύω > κλαδευτήρι ή κλαδευτήρας, κινητήρας, καταβρεχτήρας,..
γ) Ο τόπος ενέργειας, αναλύεται με το «εκεί που + ρήμα παραγωγής σε ενεστώτα»:
-τήριο: εκπαιδεύω - εκπαιδευτήριο, γυμναστήριο, δικαστήριο....
δ) Το αποτέλεσμα της ενέργειας, αναλύονται με το «αυτό που + ρήμα παραγωγής σε αόριστο ή παρακείμενο»: :
-ος: λέγω > λόγος, φέρω > φόρος, τρέμω > τρόμος, κατέχω > κάτοχος,..
&
-μός: πνίγω > πνιγμός, κραδαίνω > κραδασμός, χάνω > χαμός, διωγμός, παλμός....
-ωμός (-ωνω): λυτρώνω - λυτρωμός.
2) Παράγωγα από ουσιαστικά, φανερώνουν:
α) Νοοτροπία ή ιδεολογία:
-ισμός: Χριστιανός > Χριστιανισμός, Έλληνας > ελληνισμός, άνθρωπος - ανθρωπισμός, εγώ - εγωισμός, αθλητισμός..
β) Τον οπαδό ιδεολογίας ή νοοτροπίας:
-ιστής: Βούδας > βουδιστής, ελληνιστής, ανθρωπιστής, εγωιστής..
γ) Χαϊδευτικά:
-άκης: κόσμος > κοσμάκης, Γιώργος - Γιωργάκης..
-άκος: δρόμος > δρομάκος, γεροντάκος,..
-ούλης: παππούς > παππούλης, αδελφούλης..
-ισκος: σατράπης > σατραπίσκος, θαλαμίσκος, κολπίσκος
δ) Περιεκτικά:
-(ι)ώνας: άχερα > αχερώνας, ελαιώνας, περιστερώνας, καλαμιώνας..
-ιάς: πεύκο > πευκιάς, πλατανιάς..
ε) Επαγγελματία ή χειριστή
-ας: ψάρια - ψαράς, γάλα(τα) - γαλατάς, σίδερα - σιδεράς..
-άριος: αποθήκη - αποθηκάριος, βιβλιοθήκη - βιβλιοθηκάριος..
-τζής: κουλούρια - κουλουρτζής, παλιατζής, ταξιτζής..
-ιας: εισόδημα - εισοδηματίας, κτήματα - κτηματίας...
-(ι)άρης: λύρα > λυράρης, βάρκα > βαρκάρης, σκουπιδιάρης..
Αρσενικά & θηλυκά
Μεγενθυτικά:
-άρα, -αρού: φέτα > φετάρα κοιλιά > κοιλάρα, χορευτής > χορευταρού..
-αρος, -αράς: παιδί > παίδαρος ή παιδαράς, κοιλαράς, χορευταράς,...
Πατριδωνυμικά:
-ος, -ίδα: Γαλλία > Γάλλος, Γαλλίδα, Ιταλία - Ιταλός, Ιταλίδα,....
-ίτης, -ίτισσα: Αράχοβα > Αραχωβίτης, Πολίτης, Πολίτισσα, Ανατολίτης..
-αϊτης -ίτισσα,: Μοριάς > Μοραΐτης, Μοραΐτισσα, Χρυσαίτης...
-ιάτης, -ιάτισα: Μάνη> - Μανιάτης, Μανιάτισσα, Μυκονιάτης..
-(ι)ωτης, -ώτισσα: Ηπειρώτης, Σουλιώτης, Γιαννιώτης, Γιαννιώτισσα..
-ινός,ανός: Ζακυνθ-ινός, -νιά., Πρεβεζάνος, -άνα, Αφρικανός, ή Αμερικανός, -ή...
-ιός,ιά, -ιος,ια: Θεσσαλονικ-ιός,ιά, Αιγύπτ-ιος,ια, Λημνιός, Μυτιλην-ιός,ιά.,
-αιος,α: Αθήνα > Αθηναίος, Αθηναία, Θηβαίος, Κερκυραίος..
-εζος,εζα: Βιέννη > Βιεννέζος, Κινέζος, Κινέζα, Μαλτέζος, Δανέζα..
,.....................
Επώνυμα:
-ίδης,η (Πόντος): μέλισσα > Μελισσίδης, Κωνσταντινίδης, Κρονίδης..
-ακης,η (Κρήτη): Κυριάκος > Κυριακάκης,η, Κασάπης > Κασαπάκης,.....
-άκος,-άκου/-όγκονας,α (Μάνη): Πέτρος > Πετράκος, Δήμος > Δημακάκος, Δημαρόγκονας..
-όπουλος, -οπούλου (Μωριάς): Μανώλης > Μανωλόπουλος, Δημόπουλος, Δημοπούλου..
,............
Το σχετικό (έχοντα σχέση):
-ώτης,ώτισσα: θίασος > θιασώτης, στρατός - στρατιώτης, πατρίς - πατριώτης..
-ίτης,ίτισσα: τέχνη > τεχνίτης, μέση > μεσίτης, τραπεζίτης, πολίτης.
Γ. ΘΗΛΥΚΩΝ
1) Παράγωγα από ρήματα, φανερώνουν:
α) Την ενέργεια ή την κατάσταση:
Ι) Από τον ενεστώτα ενεργητικής φωνής:
-η: γράφω > γραφή, τέμνω - τομή, νέμω - νομή, μετέχω - μετοχή, εξέχω - εξοχή,..
-α: φέρω > φορά, φόρα, ανασαίνω - ανάσα, παστρεύω - πάστρα..
-εία ( από ρήματα σε -ευω): λατρεύω > λατρεία, πορεύομαι- πορεία, θεραπεία, βασιλεία, δουλεία..
-ειά (από ρήματα σε -ευω): δουλεύω > δουλειά, γιατρεύω - γιατρειά..
-εια (από ρήματα σε -ώ): βοηθώ > βοήθεια, προσπαθώ > προσπάθεια, ωφέλεια..
-ία (από ρήματα σε -ώ): (ο)μιλώ - ομιλία > μιλιά, βαθμολογώ - βαθμολογία...
ΙΙ) Από τον αόριστο ενεργητικής φωνής:
-ση, ξη, -ψη: λάμπω > λάμψη, βράση, φύλαξη, τάξη, σκέψη..
-ωση (από ρήματα σε -ωνω): βεβαίωση, δικαίωση, δήλωση ..
-ηση (από ρήματα σε -ώ): κυβερνάω > κυβέρνηση, γέννηση, κίνηση,..
-ιση (από ρήματα σε -ιζω): διαφημίζω > διαφήμιση, καθίζηση..
-υση από ρήματα σε ( -ύω): λύ(ν)-ω > λύση, φύση, μήνυση, ίδρυση...
-οιση (από ρήματα σε -οω): αθρόω > άθροιση
β) Το όργανο ενέργειας:
-ιδα: γράφω - γραφίδα, λαμβάνω - λαβίδα..
-αλα: κρεμώ - κρεμάλα, φουσκώνω - φουσκάλα,..
2) Παράγωγα από επίθετα, φανερώνουν την ποιότητα ή ιδιότητα:
-εια (άτονη, από επίθετα σε -ης): αληθής > αλήθεια, ευγενής > ευγένεια, διάρκεια...
-ία (με τόνο, από επίθετα σε -ος): κακός > κακία, φίλος > φιλία, σοφός > σοφία....
-α, -η: αλμυρά - αλμύρα, γλυκά - γλύκα, ζεστή - ζέστη, θερμή - θέρμη..
-αδα: σκληρός > σκληράδα, νοστιμάδα, αγριάδα, μονός - μονάδα...
-ίλα: πικρός - πικρίλα, άσπρος - ασπρίλα, ξινός - ξινίλα...
-οσύνη: δίκαιος > δικαιοσύνη, καλοσύνη, αγιοσύνη...
-ότητα: αθώος > αθωότητα, ορθότητα, βεβαιότητα,..
-υτητα: γλυκύς > γλυκύτητα, οξύς - οξύτητα, βαρύτητα, ταχύτητα..
& από ουσιαστικά:
-ότητα: εχθρός > εχθρότητα, μητρότητα, ποσότητα,...
3) Παράγωγα από άλλα ουσιαστικά, φανερώνουν:
α) Το θηλυκό αρσενικού (ή ανδρωνυμικό):
-αινα: Γιώργης - Γιώργαινα, Τζαβέλας - Τζαβέλαινα...
δράκος - δράκαινα, λέων - λέαινα, λύκος - λύκαινα, ...
β) Χαϊδευτικό - υποκοριστικό:
-ίτσα: Ελένη - Ελενίτσα γατίτσα, κλωστίτσα,...
-ούδα, -ούλα: πλέξη - πλεξούδα, βρύση - βρυσούλα, μητερούλα, κορούλα....
γ) Περιεκτικό ή περιληπτικό:
-ουριά: κλέφτης > κλεφτουριά, λάσπη - λασπουριά, κουμπουριά,..
-ιά: πλατάνια > πλατανιά, καλαμιά, αμμουδιά,..
-ωνιά: χειμώνας > χειμωνιά, γειτονιά, συννεφιά, καλοκαιριά..
δ) Φυτό:
-ιά: αμύγδαλο - μυγδαλιά, κεράσια - κερασιά, αχλαδιά...
3. ΚΑΤΑΛΗΞΕΙΣ ΕΠΙΘΕΤΩΝ
1) Παράγωγα από ρίζες, με διάφορες έννοιες (χαρακτήρα, χρώμα..)
-ος,η,ο: καλ-ός, σωστ-ός,.. άσπρ-ος, μαύρ-ος..
2) Παράγωγα από ουσιαστικά (αναλύονται σε εμπρόθετο ουσιαστικό: πέτρινος = από πέτρα, εμπύρετος = με πυρετό, μηνιαίος = κατά μήνα... ή με το «που είναι από/σαν/ε.. + ουσιαστικό παραγωγής: ξύλινος = που είναι από ξύλο..), φανερώνουν:
α) Πρώτη ύλη ή προέλευση:
-ένιος: ασήμι > ασημένιος, στάρι - σταρένιος, μπακιρένιος, μολυβένιος....
-ινος: μαλλί > μάλλινος, ξύλο - ξύλινος, πέτρα - πέτρινος..
-ίσιος,α,ο: αρνί > αρνίσιος, φιδίσιος, βαρελίσιος, βουνίσιος, παλικαρίσιος..
β) Χρώμα
-ής,ιά,ί: μέλι > μελής, στάχτη > σταχτής, ασημής, βυσσινής,..
-ινος,η,ο: πράσο(ν) > πράσινος, κίτρο > κίτρινος..
γ) Περιεχόμενο:
-άτος: αφρός > αφράτος, μελάτος, κρασάτος, δροσάτος...
δ) Πλησμονή (αφθονία)
-εινός: σκότος (το) > σκοτεινός, φως > φωτεινός, όρος > ορεινός...
-ηρός: τόλμη (η) > τολμηρός, λύπη > λυπηρός, οδύνη > οδυνηρός, νόσος > νοσηρός, ....
-ερός: δροσιά (η) > δροσερός, σκιά > σκιερός, φλόγα> φλογερός… φθόνος (ο) > φθονερός..
-ωδης,ης,ες: ευωδιά(η) > ευώδης, μυώδης (ο μυς), θορυβώδης (θόρυβος), αιματώδης (αίμα), κτηνώδης (κτήνος)...
-ηλός: απάτη (η) > απατηλός, υψηλός (το ύψος), σφρίγος > σφριγηλός,..
ε) Διάσταση, βάρος, μέγεθος (πλάτος, μήκος..):
-υς,ιά,ύ: φάρδος > φαρδύς, βαρύς, πλατύς, μακρύς..
στ) Εμφάνιση ή κατάσταση
-ίστικος: αγόρι > αγορίστικος, κορίτσι - κοριτσίστικος..
-ωπός: χαρά > χαρωπός, σκυθρωπός,...
-ωτός: αγκάθι > αγκαθωτός, μετάξι - μεταξωτός..
-(ι)άρης: πείσμα > πεισματάρης, κόκαλο - κοκαλιάρης..
-λέος: δίψα > διψαλέος, πειναλέος..
-ηλός, -ωλός: σιωπή > σιωπηλός, απατηλός, αμαρτωλός, πακτωλός, φειδωλός,......
-ερός: βροχή > βροχερός, φλόγα - φλογερός, δροσερός..
-ιος,α,ο: τιμή > τίμιος, λόγος - λόγιος, άθλιος, αιώνιος, μαραθώνιος, πλούσιος,...
-είος: άντρας > αντρείος, γυναίκα - γυναικείος..
ζ) Χρόνο ή περίοδο:
-άτικος: Μάιος > Μαγιάτικος, κυριακάτικος, χειμωνιάτικος, ανοιξιάτικος..
-ιαίος, -ήσιος: μήνας > μηνιαίος, ημερήσιος, ετήσιος
-ινός: φθινόπωρο - φθινοπωρινός, θερινός, καλοκαιρινός..
η) Τόπο ή χώρα:
-ικός: Γαλλία , Γάλλος > γαλλικός, θεσσαλικός, κρητικός, χωρικός,..
-ικος: Σούλι, Σουλιώτης > σουλιώτικος, ρουμελιώτικος..
-αιος,α: Θήβα > Θηβαίος,, Κερκυραίος,..
-ιακός: ήλιος > ηλιακός, σελήνη - σεληνιακός,..
-κός,ή,ό: καρδιά > καρδιακός, οικογενειακός,...
-ικος: γέρος > γέρικος, κλέφτικος, γύφτικος..
,.........................
3) Παράγωγα από ρήματα (αναλύονται με το «εκείνος που + ρήμα σε γ’ πρόσωπο»), φανερώνουν:
α) Εκείνος που παρέχει ή περιέχει ότι δηλώνει το ρήμα απ΄ όπου παράγονται:
-τός (α' συζυγία): γράφω > γραφτός, σφιγτός, σβηστός, ακουστός,, ανοιχτός,..
-ητός (β' συζυγία): ξυπνώ > ξυπνητός, κρατώ - ακράτητος, αγαπητός, ποθητός..
-ωτός (από τα σε -ώνω): καμαρώνω > καμαρωτός, αυλακωτός, απλωτός..
-ητικός, -ιστικός, -ετικός: ενοχλώ > ενοχλητικός, δροσίζω - δροσιστικός, παραπονιέμαι - παραπονετικός, ενεργώ - ενεργητικός, η,ο...
-ερός: θλίβω > θλιβερός, λάμπω - λαμπερός..
-ικός: καρτερώ > καρτερικός πειθαρχώ - πειθαρχικός..
-(η)τήριος: κινώ > κινητήριος, σώζω - σωτήριος..
-νος: σέβομαι > σεβνός > σεμνός, τέρπω > τερπνός..
β) Εκείνο που πρέπει να γίνει ότι δηλώνει το ρήμα απ' όπου παράγονται:
-ετέος: αφαιρώ > αφαιρετέος, διαιρετέος, μειώνω - μειωτέος, - προσθετέος..
γ) Εκείνος που μπορεί να γίνει ότι δηλώνει το ρήμα απ' όπου παράγονται:
-σιμος: κατοικώ > κατοικήσιμος, φα(γ)ώνομαι - φαγώσιμος..
4) Παράγωγα από άλλα επίθετα:
α) Χαϊδευτικά:
-ούλης: άσπρος > ασπρούλης, κοντός - κοντούλης..
-ούτσικος: ζεστός > ζεστούτσικος, μικρούτσικος, καλούτσικος
β) Εμφάνισης:
-ωπός: άγριος > αγριωπός, κοκκινωπός, πρασινωπός...
-ιδερός: μαύρος > μαυριδερός, ασπριδερός..
-ουλός: βαθύς > βαθουλός, παχουλός, μακρουλός..
5) Παράγωγα από επιρρήματα (αναλύονται με το «εκείνος που είναι + επίρρημα παραγωγής», φανερώνουν τόπο ή χρόνο:
-ινός,ή,ό: χθες > χθεσινός, κοντά > κοντινός, μακρινός, σημερινός, φετινός, τωρινός,
-ιανός: παρακάτω > παρακατιανός, αύριο > αυριανός..
